De 10 duurste boeken en manuscripten ooit geveild

Een boek is een van de weinige dingen die je voor niets kunt lezen en die toch meer waard zijn dan een huis. De tien verkopen hieronder beslaan elf eeuwen, van een bijbel op schapenvel uit ongeveer het jaar 900 tot een pamflet dat in 1787 in Philadelphia werd gedrukt. Ze eindigden allemaal in een zaal waar twee mensen weigerden te stoppen met bieden.

Dat laatste is het enige wat een dorpshuis met Sotheby's gemeen heeft, en het is precies het onderdeel dat het totaal bepaalt. De schaal verschilt; het mechanisme niet.

Bij elk bedrag staan het veilinghuis en de datum zoals gemeld op het moment van verkoop, zodat je het kunt nazoeken. Een lijst laat zich maar in één munt rangschikken, dus elke kop begint met het bedrag in dollars en tussen haakjes staat de oorspronkelijke munt. In de lopende tekst houden we die oorspronkelijke munt aan. Waar hamerprijs en eindbedrag uiteenlopen, noemen we ze allebei.

1. De eerste druk van de Amerikaanse grondwet — $43,2 miljoen

Sotheby's, New York, 19 november 2021, en de hoogste prijs die ooit op een veiling voor een boek of gedrukt document is betaald. Het is een van de dertien bewaard gebleven exemplaren van de officiële eerste druk voor de Constitutional Convention, en destijds een van de twee in particuliere handen. De richtprijs was vijftien tot twintig miljoen dollar. De winnaar, Kenneth Griffin, bood tegen zeventienduizend mensen die samen een bod bij elkaar hadden gecrowdfund.

2. Codex Sassoon — $38,1 miljoen

Sotheby's, New York, 17 mei 2023. De oudste vrijwel complete Hebreeuwse bijbel, rond 900 na Christus geschreven op 792 bladen schapenvel. De hamerprijs was 33,5 miljoen dollar; de rest is opgeld. Oud-ambassadeur Alfred H. Moses kocht hem voor het ANU Museum of the Jewish People in Tel Aviv, waardoor het duurste boek ooit nu in een openbare collectie ligt.

3. Leonardo da Vinci, Codex Leicester — $30.802.500

Christie's, New York, 11 november 1994, gekocht door Bill Gates. Tweeënzeventig bladzijden aantekeningen en tekeningen over water, fossielen, sterrenkunde en het licht van de maan, tussen 1506 en 1510 in spiegelschrift geschreven. Armand Hammer had hetzelfde manuscript in 1980 voor een fractie van dit bedrag gekocht. Het hield het record voor een boek zevenentwintig jaar vast.

4. Magna Carta, exemplaar uit 1297 — $21,3 miljoen

Sotheby's, New York, december 2007, ingebracht door Ross Perot en gekocht door David Rubenstein. De hamer viel op 19 miljoen dollar; met kosten kwam het totaal op 21,3 miljoen. Rubenstein bood telefonisch vanuit een zijkamer om anoniem te blijven, en zijn opgegeven reden om te bieden was dat het document anders het land zou verlaten.

5. The Bay Psalm Book — $14.165.000

Sotheby's, New York, 26 november 2013, een record voor een gedrukt boek. Er zijn elf exemplaren over van het eerste boek dat werd gedrukt in wat later de Verenigde Staten werd, in 1640 in Cambridge, Massachusetts. Dit exemplaar was van de Old South Church in Boston, waarvan de gemeente stemde een van haar twee exemplaren te verkopen. Ook dit kocht Rubenstein.

6. Het Rothschild-gebedenboek — $13.605.000

Christie's, New York, 29 januari 2014, en het record voor een verlucht handschrift. Een Vlaams getijdenboek van rond 1500 tot 1520, 252 bladzijden met 67 paginagrote miniaturen. Het werd in 1938 door de nazi's geroofd, in 1999 aan de familie Rothschild teruggegeven en datzelfde jaar verkocht voor iets meer dan 13 miljoen dollar. Vijftien jaar later bracht het opnieuw ongeveer hetzelfde op — een nuttige correctie op het idee dat zulke voorwerpen alleen maar stijgen.

7. Het Einstein-Besso-manuscript — ongeveer $13 miljoen (€11,6 miljoen)

Christie's, Parijs, 23 november 2021, en veruit het meeste dat ooit is betaald voor iets in Einsteins handschrift. Vierenvijftig bladzijden werkaantekeningen op weg naar de algemene relativiteitstheorie, tussen juni 1913 en begin 1914 geschreven samen met zijn vriend Michele Besso. De richtprijs was ongeveer een kwart van de opbrengst. Het bestaat alleen nog omdat Besso het bewaarde; Einstein gooide zulke dingen weg.

8. Het evangeliarium van Hendrik de Leeuw — $11,8 miljoen (£8.140.000)

Sotheby's, Londen, 6 december 1983, kavel 50. Een twaalfde-eeuws evangelieboek uit Helmarshausen, 266 bladzijden met 50 paginagrote verluchtingen, gemaakt voor de hertog van Saksen. De koper was een verbond: de West-Duitse regering, de deelstaten Nedersaksen en Beieren, de Stichting Pruisisch Cultuurbezit en particuliere gevers uit Braunschweig, die samen optraden om het in Duitsland te houden.

9. Audubon, The Birds of America — ongeveer $11,5 miljoen (£7.321.250)

Sotheby's, Londen, 7 december 2010, destijds een record voor een gedrukt boek. Een compleet exemplaar van het dubbele olifantsfolio, met 435 vogels op ware grootte over duizend platen, verschenen tussen 1827 en 1838. De richtprijs was vier tot zes miljoen pond; vier verzamelaars joegen het daar ruim overheen.

10. Shakespeare, First Folio — $9.978.000

Christie's, New York, 14 oktober 2020, een record voor een gedrukt literair werk. De verzameling van 36 toneelstukken uit 1623, waarvan er achttien nooit eerder waren gedrukt. Het was in bijna twintig jaar het eerste complete exemplaar op de markt, geschat op vier tot zes miljoen dollar, en het brak het vorige First Folio-record van 6,1 miljoen.

Twee die niet in de lijst staan

Het zetmanuscript van het Boek van Mormon wisselde in 2017 van eigenaar voor 35 miljoen dollar, het St Cuthbert-evangelie in 2012 voor negen miljoen pond. Geen van beide was een veiling; het waren onderhandse verkopen. Een onderhandse prijs is wat één koper wilde betalen; een veilingprijs is wat de nummer twee wilde betalen. Elk bedrag hierboven is het verliezende bod plus één biedstap.

Wat een zaal met twintig kavels hieraan heeft

Begin bij die laatste zin, want daar draait alles om. De grondwet deed 43 miljoen omdat zeventienduizend onbekenden hun geld bij elkaar hadden gelegd en niet stilletjes weggingen. De Audubon ging naar bijna het dubbele van de hoogste richtprijs omdat vier mensen hem wilden in plaats van één. Bij het samenstellen van je kavellijst is de bruikbare vraag dus niet wat een kavel waard is, maar wie er nog meer in de zaal zit die het wil hebben. Twee vastberaden bieders per belangrijk kavel verslaan een zaal vol beleefde belangstelling, elke keer. Meer over het plannen van kavels staat in de handleiding.

Kijk ten tweede hoe vaak de richtprijs ernaast zat. Einsteins aantekeningen deden vier keer zoveel, de grondwet ruim het dubbele. Richtprijzen en startbedragen zijn geen voorspellingen, het zijn uitnodigingen. Zet je startbedrag laag genoeg om de eerste hand snel omhoog te krijgen, want niets op deze pagina kwam vanuit stilstand op zijn prijs. Zet je een gesigneerde bal in op €75 in plaats van €15, dan bespaar je jezelf drie biedingen en verlies je de twee mensen die er samen €160 van hadden gemaakt. Hoe dat in een levende zaal werkt staat bij hoe het werkt.

Ten derde: herkomst is het verhaal, en op het verhaal wordt geboden. De Old South Church verkocht geen boek, ze verkocht een boek dat haar gemeente sinds 1640 in bezit had. Rubenstein kocht geen document, hij hield er een in het land. Drie eerlijke zinnen over waar een kavel vandaan komt en wie het geeft doen meer voor je totaal dan een betere foto. Op de pagina over kunstveilingen staat daar meer over.

Ten vierde is de hamerprijs niet de prijs. De Codex Sassoon viel op 33,5 miljoen en kostte 38,1. Een benefietavond heeft zijn eigen versie van dat gat: transactiekosten, kavels die niet betaald worden, winnaars die niet komen opdagen. Reken dat vooraf in je begroting in en niet achteraf. Wat je daarvoor kunt inplannen staat op de pagina voor goede doelen en gala's.

Je kunt een kavellijst opbouwen en een hele avond droog oefenen voordat je ergens aan vastzit. De stappen daarvoor staan bij beginnen.

Bedragen zoals gemeld op het moment van verkoop; inclusief opgeld waar dat is opgegeven.